WPROWADZENIE

Kobieta, lecz przede wszystkim inspiratorka, która nie przestaje żyć w umyśle artysty; niekiedy modelka, prowadząca go ku twórczości bogatej w nową, odrębną pomysłowość; często również przyjaciółka, której „panowanie” staje się dla artysty racją istnienia — oto najważniejsze rysy jedynej muzy. Ogólnie rzecz ujmując, i znacznie prościej, muza jest źródłem silnego pobudzenia, które skłania każdego obdarzonego pewną zdolnością twórczą do wyrażenia uczuć wzbudzanych w nim przez tę osobę. To przyjemne napięcie, ta skłonność do tworzenia może trwać krótko, przez jakiś czas, a nawet przez całe życie. Niezależnie od rodzaju sztuki.

POJĘCIE ARTYSTY!... WARTOŚĆ NATURALNA

Nie ma potrzeby rozwodzić się nad tym, co pozwoliło „Naturze” przewidzieć w jej zamysłach… istnienie istot obdarzonych wyraźną zdolnością abstrakcyjnego myślenia i głębokim pragnieniem nadawania jego owocom materialnej postaci. Artysta istnieje. Wiemy, że niektórzy rodzą się z talentem; młody Mozart jest tego najdobitniejszym przykładem.

Wiemy również, że „Natura” zaplanowała… dla własnego przetrwania… równowagę. W naturze pozbawionej równowagi ludzkość nie mogłaby istnieć.

MUZA… NIEZBĘDNE DOPEŁNIENIE.

Naturalnym dopełnieniem artysty jest zatem muza: istota, która pozwala mu uwolnić drzemiącą w nim siłę twórczą. (Ukierunkowanie jego energii, czyli inspiracja pośrednia.) W wielu przypadkach właśnie ku niej kieruje on tę siłę (inspiracja bezpośrednia).

Wenus z Willendorfu! Choć może się to wydawać dziwne, całkiem możliwe, że tysiące lat temu Wenus z Willendorfu była owocem szczególnego uczucia łączącego mężczyznę z paleolitu z kobietą jego czasów. Nawet jeśli wszyscy zgodnie uznają ten wapienny artefakt za jedno z pierwszych ludzkich przedstawień płodności, można przyjąć, że obie te pobudzające wyobraźnię idee dają się pogodzić.

Starożytni Grecy poświęcili część swego bogatego mitologicznego nieba kobietom wyimaginowanym — rzecz oczywista — niezwykłym boginiom sprawującym pieczę nad ówczesnymi sztukami wyzwolonymi. To Muzy. Każdej szlachetnej sztuce tamtych czasów przypisywano jedną z nich. Znaczenie całego dorobku myślowego antycznej Grecji, „kamienia węgielnego” dzisiejszej kultury, tłumaczy, dlaczego obraz pozostawania pod opieką muz wciąż jest żywy.

Trzeba także zauważyć, że inna wielka cywilizacja, choć nigdy nie powiedziała tego wprost, milcząco uznała poprzez swoją kulturę wagę zasady „muzy”. Rolę tę, początkowo przez krótki czas pełnioną przez mężczyzn, a później przez kobiety o altruistycznych cnotach, wiernie i ofiarnie oddane swoim panom, dobitnie ilustrują gejsze. Już samo ich historyczne istnienie podkreśla pierwszorzędne znaczenie tych istot w sztuce rozbudzania marzeń. Bo czy można sobie wyobrazić kulturę japońską bez tych egzotycznych osobowości?… Albo przywołać z pamięci japońskie drzeworyty bez nich?

Idąc tym samym tropem: czy renesansowe kurtyzany nie wywierały równie szczęśliwego wpływu na malarzy związanych… z dworem i służbą kapryśnym, lecz wrażliwym na piękno królom? Wyobraźcie sobie taką sytuację: nadworny artysta przez całe tygodnie maluje młodą królową. Odziana w najpiękniejsze szaty, pozuje mu. Ich spojrzenia się spotykają, a ona się uśmiecha. Czy nie wzbogaci obrazu tym przeżytym momentem?

Choć wątpliwości co do tożsamości modelki będą zapewne trwać zawsze i choć ten genialny artysta projektował również machiny wojenne, Leonardo da Vinci niewątpliwie odczuwał szczególne drżenie, stojąc przed Moną Lisą. Niezależnie od licznych hipotez dotyczących obrazu i pochodzenia modelki nie ma wątpliwości, że Gioconda była prawdziwą muzą.

Historia zna mnóstwo takich kobiet. Oto jednak zaledwie kilka bliższych nam w czasie, przedstawionych chronologicznie.

— George Sand, pisarka ubiegłego stulecia; zainspirowała Fryderyka Chopina do stworzenia wielu dzieł w ciągu siedmiu lat ich związku. Drobne przypomnienie: Sand była feministką. „Niepodważalny dowód, że muza nie musi być mdłym wytworem wyobraźni ani bierną zasadą!”

— Gala dla Dalego. Dla słynnego i boskiego malarza wszystko prowadziło przez Galę. Po jej śmierci w 1982 roku zdrowie artysty zaczęło podupadać. Zważywszy na niezwykły wymiar muzy, jaki ujawniła ta kobieta, przypomnijmy, że zanim poznała Dalego… była żoną poety Paula Éluarda.

— Simone de Beauvoir i Jean-Paul Sartre. Para intelektualistów! Które z nich było muzą?… Natchnienie jednego niewątpliwie czerpało z analitycznego pogłębiania doświadczeń drugiego.

— Marilyn Monroe (o której będzie jeszcze mowa) dla Arthura Millera. Wiadomo, że pisarz inspirował się swoją słynną małżonką, tworząc scenariusz filmu „The Misfits”. Nawet jeśli wolał zamykać się w swoim pokoju, aby snuć wyobrażenia…, jego dusza nie mogła pozostać niewrażliwa na upajające ślady najbardziej niezwykłych miłosnych zbliżeń z tą podniecającą kobietą. „Ale jak on w ogóle zdołał pisać na maszynie?”

— Jane Fonda dla Rogera Vadima. Niewątpliwie można by wymienić inne muzy w życiu tego wielkiego filmowca, choćby wciąż zadziwiającą Brigitte Bardot. Przyznajmy jednak, że w twarzy pani Fondy przejawia się wyraźna, śmiała szlachetność, która z pewnością nie pozostała bez wpływu na inspirację reżysera.

— Yoko Ono i John Lennon. Ta kobieta, malarka o niezaprzeczalnym talencie, dała niezwykłemu Johnowi Lennonowi możliwość intensywnego przeżywania fenomenu obecności muzy w swoim życiu. Nie oceniając utworów Lennona „sprzed Yoko” ani tych z „okresu Yoko”, zauważmy, że jego poezja zdaje się nabierać odmiennego kolorytu i języka po jej pojawieniu się. Ta wspaniała piosenka „WOMAN” bez Yoko u jego boku nigdy nie byłaby taka sama, a być może nie powstałaby wcale.

Czyż wreszcie nie powtarza się, że za każdym wielkim mężczyzną stoi… kobieta? Dlaczego nie przerobić tego powiedzenia w następujący sposób?… „Często za każdym wielkim mężczyzną stoi kobieta… jeszcze bardziej niezwykła niż on”.

W POSZUKIWANIU MUZY.

Wyjdźmy od razu od przypuszczenia, że w „Narodzinach Wenus” Botticellego, przedstawieniu italskiej bogini, malarz wyraził alegorycznie dojrzałość, natchnienie, wdzięk i piękno — wszystkie cechy potrzebne do tego „szczególnego powołania”, jakim jest bycie muzą. Malarz porównuje więc Wenus — która w męskiej wyobraźni przywołuje także ideę muzy — do rzadkiej perły.

Symbolika ta sugeruje, że istota o takich przymiotach nie pojawia się z dnia na dzień. Nie znajduje przecież swojego daru w pudełku płatków śniadaniowych. Odkrycie siebie samej wynika ze złożonego rozwoju. Ta „głęboka samoświadomość” jest w istocie wydarzeniem bardzo rzadkim, a odruch sięgania po ów dar nie uruchamia się automatycznie.

Podobnie często te dwie odrębne istoty, prowadzące równoległe życia, mogą wyzwolić się i rozbłysnąć dopiero dzięki symbiozie. Niektórym kobietom po prostu schlebia otrzymany wiersz, bycie inspiracją dla piosenki czy pozowanie do obrazu; nie uświadamiają sobie jednak, że rodzą w artyście energię dopełniającą jego twórczość. Ich milczenie pozostawia mu zatem całą zasługę. Nie mogą skorzystać z owoców oficjalnego uznania, które ujawniłoby, że są źródłem, światłem, katalizatorem talentów. Czyżby muzy były z natury istotami dyskretnymi?

UŚWIADOMIENIE SOBIE WŁASNEJ ROLI PRZEZ MUZĘ.

Muza, która pojmuje znaczenie swojej obecności u boku konkretnego artysty… albo nawet własnej roli w ruchu artystycznym, dla dobra kultury, posiada głęboką świadomość Historii. Jej transcendentna obecność i ogólny wpływ dadzą się dostrzec w ewolucji twórczej i całokształcie dzieł… a czasem objawią się nawet przebłyskami geniuszu.

NIEWIDZIALNE ZNAKI I PODPROGOWE GRAFFITI.

Kto wie… czy gdy nas, obserwatorów, ogarnia chwila zadumy, niemal omdlenie podczas słuchania lub oglądania dzieła, nie rozszyfrowujemy właśnie poetyckiej chwili przeżytej przez jego autora… Jakbyśmy czytali na poziomie podświadomości…

Kto wie… czy na podobieństwo przekazu podprogowego nie zapisują się w dziełach niektóre wyjątkowo piękne, uprzywilejowane chwile ich powstawania, niczym świadectwa porozumienia między artystą a muzą?

Kto wie… czy w takich chwilach nie przekraczamy obszaru krytycznej analizy i utartych schematów… Jakbyśmy nagle uświadamiali sobie istnienie niewidzialnego języka i słownika, niepowtarzalnego dla każdego dzieła. Skondensowanego układu znaków, który przesądza o jakości. „Arcydzieło czy bohomaz?” A dlaczego nie?…

Kto wie… czy my, ludzie, będący tylko trochę czymś więcej niż zwierzęta, nie posiadamy zdolności naznaczania życia swoim przemijaniem w sposób właściwy wyłącznie naszej naturze; sposób, którego dostrzeganie osłabia dziś nasze chemicznie rozchwiane ziemskie środowisko?

Kto wie, czy te ślady, przypominające o naszym przejściu, nie są psychicznym przedłużeniem ludzkiego odruchu rozmnażania się?

Kto wie, czy to instynktowne pragnienie nie tkwi w naszych genach?

I wreszcie, któż potrafi udowodnić, że muzy nie posiadają owej niepokojącej chemii, która skłania artystę, zmuszając go do przekroczenia zwierzęcych granic, by naznaczył czas i dał świadectwo swoim marzeniom?

SPOTKANIE.

W tych warunkach który artysta nie marzy o takim spotkaniu? Który nie doznałby poruszenia, odkrywając olśniewającą muzę? To poruszenie, zdradzane przez znaki albo subtelnie ujawniane przez podświadomość niczym projekcja duszy, może sprawić, że artysta od razu dostrzeże istotę podsuniętą mu przez los, o ile nic nie zaprząta jego myśli.

Nie przypisując artyście odmiennego stanu ani wrażliwości niż innym ludziom, zauważmy, że nieustannie próbuje on utrwalić w czasie każdą szczególną relację, która go wzrusza. Jest uważny.

A jednak, paradoksalnie, to człowiek bezustannie poszukujący światła, choć sam pozostaje w stanie przypominającym pierwszą fazę hipnozy. Może być „nieobecny duchem”, roztargniony.

Ten stan półświadomości pozwoli mu dostrzec istotę, która z natury go dopełnia. Może w niej zauważyć blask wielkiej wrażliwości. Spostrzeżenie to rozwija się, gdy odkrywa w jej oczach „bujne krajobrazy”. Może sobie wyobrażać, że owo zjawisko o onirycznym charakterze będzie trwało także po pierwszym kontakcie. Wie bowiem, że muza może stać się więzią, drogą, sposobem zbliżenia do czystej twórczości.

Tak dalece wyolbrzymiona relacja może skłonić twórców do uznania tej „drugiej połowy” za nieodzowną, a nawet niezbędną do życia. (Dalí i Gala.)

Skoro samodzielne rozpoznanie w sobie muzy jest mało prawdopodobne, „proces chemiczny” uruchamia się ze zdumieniem najpierw w artyście. Odwrotna sytuacja (muza pewna, że kogoś inspiruje) zdradzałaby wielką zarozumiałość.

Intuicja podpowie mu, niczym nagły przypływ natchnienia, że stoi przed muzą. Ponieważ spodziewane reakcje przypominają zakochanie od pierwszego wejrzenia, może stać się niezręczny, jeśli brakuje mu pewności siebie, lub nieznośny, jeśli jest zbyt pewny siebie. Rozróżnienie między zjawiskiem miłości a rozpoznaniem muzy bywa skomplikowane, bo w obu przypadkach występuje hojność w dawaniu czasu i wyjątkowa waga teraźniejszej chwili.

WYMIANA.

W istocie tylko osoby, których to dotyczy, potrafią rozróżnić te dwa cudowne zjawiska dzięki ich intensywności lub trwałości. W tym drugim przypadku, jeśli miłość otacza relację dwojga ludzi, naturalny wpływ muzy wzrasta. Szczera i głęboka miłość między tymi istotami odbije się na jakości i rozmiarach twórczości.

Krótko mówiąc! Nawet jeśli na chwilę odłożyć miłość na bok, może zrodzić się głębsza więź, o ile muza posiada mądrość i dojrzałość albo, na równi z nimi, odwagę potrzebną do nagłego uświadomienia sobie swojego daru. Ta cecha przybiera, by tak rzec, postać mocy i wpływu. Sama muza może jednak wątpić w swoją zdolność inspirowania lub uważać ją za błahostkę. W takim przypadku artysta powinien wziąć pod uwagę, że osoba ta mogła już paść ofiarą „kneblarza” muz (o czym będzie dalej).

Kto wie, czy dla artysty ta nieuchwytna chemia muzy nie przejawia się po prostu w rysach jej twarzy?

Owego procesu chemicznego, twierdzenia o szczególnej chemii, nie sposób oczywiście dowieść ani mu zaprzeczyć. Przekraczamy tu ramy rzeczywistości i docieramy do samego świata artysty: dynamicznego wszechświata twórcy natchnionego przez muzę. To planeta świadomie rozwijanych fantazjowań, wysokie sfery wyobraźni i pielęgnowanych fantazji.

Większość artystów zna granice własnego talentu. Jeśli przytrafia się zupełna niemoc twórcza, nie musi to być wina muzy! Siła przyciągania, którą posiada muza, może się zmieniać zależnie od jej „struktury chemicznej”, wrażliwości i zamiarów. Słowem, jeśli następuje dalszy ciąg, a więc wzajemne uznanie, może narodzić się miłość albo wielka przyjaźń.

PRZEOBRAŻENIA BEZ MUZ.

W dramatycznej sytuacji, gdy muza nie rozpoznaje w sobie muzy, ani dla niego, ani dla innego twórcy, artysta musi pogodzić się z odejściem. Jednak dla dobra sztuki powinien zachować nadzieję, że nawet bez jego obecności w jej życiu zrozumie ona kiedyś rozmiar cudowności, którą w sobie nosi. Artysta może szukać w twórczości ujścia dla własnego nieszczęścia. Musi jednak uważać, by nie wpaść w pułapkę nieustannego pielęgnowania swojego cierpienia! Nawet jeśli wie, że odrzucona przyjaźń jest często oznaką wyparcia, choćby minimalnego.

Dzięki ostatnim wysiłkom, projekcjom, przeniesieniom i zastępczym bodźcom inspiracji — różnym u każdego człowieka, wśród których alkohol i narkotyki są dwiema smutnymi rzeczywistościami — artysta mimo wszystko potrafi tworzyć. Nigdy jednak nie osiągnie owej naturalnej i instynktownie poszukiwanej pasji, niemal religijnego zamiaru poświęconego instynktownej miłości do ludzkości, swemu powołaniu do sztuki, a przy odrobinie szczęścia — przede wszystkim miłości do muzy.

Tworzenie bez inspiracji konkretną muzą jest czymś zupełnie rzeczywistym. Inne elementy mogą poruszyć duszę artysty i sprawić, że dzieło wzrośnie; źródłem może być ideał albo natura. To fakt. Mogą z tego powstać wartościowe dzieła. Ale czy w takich warunkach, aby dzieło przetrwało próbę czasu jako coś nadzwyczajnego, trzeba uwierzyć, że wyobraźnia artysty przybiera w jego snach kobiecą postać symboliczną? Rodzaj onirycznego ujścia, przekształcenie jego pasji w wewnętrzną muzę? W ambasadorkę, pośredniczkę między świadomością a podświadomością?

KNEBLARZE MUZ.

Jednym z wielkich problemów ludzkości, przeszkodą na drodze jej rozwoju, jest to, że my, mężczyźni, przez całe stulecia byliśmy przede wszystkim „kneblarzami” muz. Gorzka prawda! Pierwszymi „kneblarzami” muz bywają artyści, którzy pod pretekstem swojej sztuki, chcąc zaspokoić nawet niewinnie swe zwykłe potrzeby seksualne, posługują się podstępem, by kogoś zwabić. „Inspiruje mnie pani!” „Chcę panią namalować!” Znamy ten banał. A przecież łatwo uniknąć pułapki: wystarczy poświęcić czas na zbadanie sytuacji. „…ostrożność w miłości…” Po przewinieniu… przyszłe muzy zaczynają wątpić w siebie. („Myślałam, że inspiruję?”) Proces wyzwalania ich daru zostaje przerwany.

Do drugiej kategorii należą uwodziciele pozbawieni wszelkiego talentu, którzy udają artystów. „Inspiruje mnie pani!” „Chcę panią namalować!” „Napisałbym powieść!” Ci potrafią jedynie nabazgrać coś podczas rozmowy telefonicznej albo napisać jeden jedyny czterowersowy „wiersz”. „Ale przecież jest też miłość…” Po wszystkim istoty, które mogłyby stać się muzami, przyjmują postawę obronną („Już więcej nie dam się nabrać!”) i w końcu zamykają się w sobie.

Trzecia i najgorsza kategoria: mężczyźni bijący kobiety. Ci ludzie niszczą znacznie więcej niż muzy! To niszczenie życia! Miłość zostaje zamordowana pięściami! To „zabójstwo duszy”. To „szatańska erozja rozwoju istoty i jej wrażliwości”. Hamulec ewolucji ludzkości.

MARILYN MONROE: NIEŚMIERTELNA MUZA POPCORNOWA.

Jak wspomniano wcześniej, rozpoznanie muzy często wpisuje się w proces twórczy. Dochodzą do niego zatem sny i stany marzenia na jawie, które „obraz” inspiratorki wyzwala w podświadomości artysty. Ten obraz, jaki muza rzutuje na artystę, ma zasadnicze znaczenie dla jakościowej i ilościowej wartości jego dzieł.

Jak w takim razie wyjaśnić fenomen Marilyn Monroe? Przecież nie jest modelką odpowiadającą dzisiejszym kanonom i konwencjom mody. I wcale bardziej nie odpowiadała im dziesięć, piętnaście czy dwadzieścia lat temu! Jak zatem wciąż potrafi uwodzić? Jak wciąż potrafi budzić marzenia? Jak wytłumaczyć jej przynależność do połowy dwudziestego wieku, skoro jej wizerunek okazuje się ponadczasowy?

Wielu artystów na całym świecie czerpało z niej natchnienie nawet po… jej śmierci. Również jutro w wyobraźni twórców na całym świecie wybuchną nowe pomysły, które wydobędą jej niezwykłość. Ten fenomen to efekt popcornu!

Paul Claudel powiedział: „Nawet inteligencja działa w pełni tylko pod wpływem pragnienia”. Czy Marilyn nadal budziłaby pożądanie, mimo „uświadomienia sobie” jej odejścia? Była siłą inspirującą samą w sobie.

Szokujące echa jej życia prywatnego, łagodne drżenie jej głosu, powietrze poruszane sugestywnymi ruchami bioder — wszystko to i wiele więcej przypomina pierwsze uderzenia skrzydeł, które uruchamiają dynamikę efektu motyla.

Wiele lat po śmierci jej wizerunek wciąż inspiruje, a ta szczególność staje się niejako sztucznym przedłużeniem jej oddechu i pragnienia, by być kochaną. Ów uwodzicielski czar, przybliżający nas do jej duszy, oraz jej „podświadoma” alchemia każą nam zaliczyć ją do grona muz nieśmiertelnych.

Artyści z czasów Marilyn i nasi współcześni, sławni i nieznani, odczuwali urzeczenie tym nieuchwytnym, marilynowskim „czymś” i przenosili swoje wrażenia do dzieł. Piosenka „Candle in the Wind”, stworzona przez Eltona Johna, jest tego pięknym przykładem. Co więcej, nazwałbym ją utworem „spiritufilskim” (zob. na tej stronie dział Philo). Jej druga wersja, poświęcona Lady Dianie, niczego tu nie zmienia.

Nikt nie może wątpić, że ze wszystkich przedmiotów i publikacji o Marilyn Monroe, a zwłaszcza z jej własnego dziedzictwa kulturowego, można by już dziś stworzyć poświęcone jej muzeum. Nieuchronnie należałoby dodać dział prezentujący niektóre dzieła zrodzone dzięki jej „muzalnemu” oddziaływaniu. Nie ukrywajmy wreszcie, że tę niezwykłą obecność przypisuje się „systemowi gwiazd”. Ale nie ukrywajmy również, że Marilyn Monroe posiadała ludzką cechę, dar, którego żadna organizacja nigdy nie zdoła odtworzyć. Nawet przez klonowanie! Pod skórą artystki była muzą.

O UZNANIE DLA MUZ.

Czym byłby świat bez muz? Czym byłoby piękno i majestat wszystkich cywilizacji świata bez nich? Czy muzy nie zasłużyły na oficjalne uznanie? Zapewne znajdą się tacy, którzy podważą prawdziwość samej idei natchnienia, a więc i istnienia muz. Tym powiadam: „Zachowajcie dla siebie swój świat wysterylizowany z wszelkich marzeń, a jeśli jesteście głęboko nieszczęśliwi, to teraz znacie już przyczynę! Brakuje wam poezji!”

Gdyby współczesne cywilizacje choćby w sposób przypominający krople wody kruszące kamień po prostu uznały znaczenie inspiratorki w życiu każdego twórcy — gdyby rządy oficjalnie włączyły się w to za pośrednictwem swoich ministerstw kultury — byłby to kolejny krok naprzód dla Ludzkości. Albowiem odtąd wszystko, co służy społecznemu rozwojowi „Człowieka”, musi przechodzić przez kroki stawiane przez Kobietę.

Ale są nie tylko wielkie muzy; są też liczne zwyczajne kobiety, które po prostu zachęcają zwyczajnych mężczyzn do rozwijania talentów. Tak samo istnieją zwyczajni mężczyźni zachęcający zwyczajne kobiety do rozwijania ich talentów. Wszystko to ze skromnym zamiarem polepszania własnego otoczenia i losu. Na swój sposób, w uprawianych przez siebie sztukach, artyści opowiadają o tych muzach, żyją ich obecnością i karmią nimi duszę; dzięki nim, po prostu poprawiając własne życie, wzbogacają również istnienie innych ludzi.

Muzy: Louise L. i M. M.

1 — Greckie muzy: Klio od poezji epickiej i historii, Euterpe od muzyki, Talia od komedii, Melpomena od tragedii, Terpsychora czuwająca nad tańcem, Erato od elegii (pieśni smutnej), Polihymnia od poezji lirycznej, Urania panująca nad astronomią i wreszcie Kaliope pobudzająca wymowę.

2 — Hipoteza dotycząca wzajemnego powiązania rzeczy, według której ruch powietrza wywołany trzepotem skrzydeł motyla w Chinach „mógłby”, przez efekt wykładniczy, zakończyć się gwałtowną burzą w innym miejscu na planecie.