«آیا ما فرزندان خدا هستیم یا نیستیم؟ به‌هرحال، بسیاری از گونه‌های جهان جانوری ــ از جمله خود ما ــ دوست دارند از راه بازی یاد بگیرند. حتی در بزرگسالی! برای همین می‌گویم «بازی مقدس» وجود دارد!»
هیچ‌کس فریاد نمی‌زند. هیچ‌کس گریه نمی‌کند. هیچ‌کس خشمگین نمی‌شود. چرا؟ فقط چون من چیزی اختراع نمی‌کنم. در واقع، هرقدر متناقض به نظر برسد، «بازی مقدس» از زمانی وجود داشته که انسان، انسان بوده است؛ و در سه شکل اصلی دیده می‌شود:
A) «بزرگ». بازی مقدسی عظیم که شامل بنیان‌گذاری یک دین، فرقه، جنبش یا گروه دینی و نیز بهره‌برداری از آن می‌شود. همهٔ این‌ها، درست بر خط آغازِ... حقیقت مطلقِ خودشان.
B) «کوچک». بازی مقدسی پرهیبت که هنگام انشعاب یا شکاف در دل یک دین، فرقه، جنبش، کلیسا یا هر نوع طریقتی پدیدار می‌شود که برای تصاحب حقیقت مطلقِ تازه علیه یک مرجع سر به شورش برداشته است.
C) «حاشیه‌ای». بازی مقدسی خیال‌پردازانه؛ بازی‌ای حماسی با حال‌وهوایی آنارشیستی. به نمونه‌های پیشین شبیه است، جز آنکه ادعای سلطه‌گری ندارد. زیرا بسیار ساده‌تر است: فقط نوعی ابراز خویشتن است، بی‌هیچ طرحی برای مطیع‌کردن دیگران، از راه بیان نظرها یا برداشت‌های تازه دربارهٔ خدا، دربارهٔ آنچه شاید او را تشکیل دهد... یا جای او را بگیرد.
همهٔ این شکل‌ها حاصل رؤیاها، تأمل‌ها، الهام‌های ساده یا، اگر اندکی خوش‌شانس باشیم، اشراق‌های قانع‌کننده‌اند. اما در مورد شکل «حاشیه‌ای»، این ایمان فروتنانه و شخصی به آن «وجود مطلق» ــ هر تصویری که نزد هر فرد داشته باشد ــ نمی‌تواند در چارچوب‌های زیر خود را نشان دهد: ادیان بزرگ و شاخه‌هایشان، فرقه‌ها، طریقت‌ها، جنبش‌ها یا دیگر انواع انجمن‌های دینی. زیرا این مجموعه‌ها، که به‌ویژه در بنیان خود صادق‌اند، عمدتاً بر اصلِ آنچه پیش‌تر دربارهٔ وجود مطلق گفته و نوشته شده است تعلیم می‌دهند. ذهن را آرام و سامان‌مند می‌کنند، اما گاهی می‌توانند افراد را محدود و آشفته نیز بسازند.
افزون بر این، یکی از چیزهایی که حضور ــ یا وجود ــ بازی مقدسِ حماسی را توضیح می‌دهد این است که هیچ دینی اراده‌ای برای فداکاری (?) نشان نمی‌دهد: یعنی قصدی واقعی برای همکاری در برپاییِ سازمانی دینی در مقیاس جهانی که بر فراز همهٔ کلیساها و فرقه‌های گوناگون قرار گیرد. (وحشت نکنید!...) اگر این فرضیه عملی شود، به دگرگونی اجتماعیِ بزرگ و واقعی در سراسر جهان خواهد انجامید. فراموش نکنید که همین ایده نیز محصول بازی مقدسِ حاشیه‌ای است. (حالا... وحشت کنید!)
پس بازی مقدسِ حماسی وجود دارد تا به خودمان حق بدهیم دربارهٔ آن «وجود مطلق» یا نبودنش، فراتر از آنچه از ما دریغ می‌شود، پنهان می‌ماند یا انکار می‌شود، خیال کنیم. بازی مقدسِ حماسی با ساختن قانون‌های اساسیِ دینی تازه (*) آشوب بیشتری نمی‌کارد؛ فقط لذت سادهٔ دوست‌داشتن آن «وجود مطلق» یا «نبودنش» را به شیوه‌ای در دسترس همگان عرضه می‌کند. و آن هم بی‌حد، زیرا نمی‌توان آنچه مرز شناخته‌شده‌ای ندارد در حصار تعریف گرفت.
در هیچ‌جا، در قلمروهای دانش والا، در این زمینه‌های دانشیِ پیشرفته و تخصصی، سخنی از ممنوعیت رؤیاپردازی نیست، مگر نه؟... و چه خوب! (**)
پس چون من نیز، مثل شما ــ جرئت می‌کنم چنین باور کنم ــ فرزندِ همان کسی هستم که خودتان می‌دانید... خواهید فهمید که با بازی مقدسِ حماسی سرگرم می‌شوم: «حاشیه‌ای».
می‌خواهید پیامبری دروغین شوید؟ کافی است پیشگویی‌هایی نامحتمل یا نامفهوم بکنید. اگر بگویید: «من هرگز نخواهم مرد!» بی‌تردید پیامبری دروغین خواهید بود. و اگر کسی که می‌کوشید قانعش کنید به شما بگوید پیامبر دروغین نیستید و فقط کمی دیوانه‌اید، می‌توانید پاسخ دهید: «اگر پیامبر دروغین نیستم، پس لابد یک «دروغین» هستم. و «پیامبر دروغینِ قلابی» بودن، به‌نوعی باز هم پیامبر دروغین بودن است!» در پایان شاید مخاطبتان حق داشته باشد.
* هشدار: بهتر است همهٔ احمق‌هایی که وسوسهٔ بازی‌های مقدسِ بزرگ یا کوچک شده‌اند و از سادگی تأمل‌هایشان در بازی مقدسِ حاشیه‌ای خسته‌اند، نکتهٔ زیر را خوب بفهمند: وجدان «روحی» دولبه است که تا مرگ همراه ما دریانوردی می‌کند. — نمونه: جیم جونز (Jim Jones).
** خدا فقط از آنِ گوروها نیست. از آنِ مردم هم هست.