« Không biết có phải ai chết đi cũng quên mất một điều gì đó không », Henri Toutrec nghe chính mình nghĩ khi nhìn một đàn vịt bay phía dưới. « Phải chăng đó là dấu hiệu rằng trong đời, đôi khi chỉ một cú vỗ cánh cũng đủ để ta lột xác? »
Ông bay cao thêm nữa. Đến độ cao của những tầng mây nimbostratus, chuyển động dài đưa ông lên vòm trời đột ngột dừng hẳn. Những lời bình phẩm vô ích của ông cũng chấm dứt cùng chuyến đi cuối cùng.
Rồi một khung cảnh kỳ lạ và hoàn toàn mới hiện ra.
— Chúc một cõi vĩnh hằng tốt lành, bạn hiền! Ông có mật khẩu không? một thiên thần nói liến thoắng, nhìn ông qua cặp kính nửa tròng.
Vị thiên sứ ấy có gương mặt của một độc giả, có lẽ chính là bạn. Khoác chiếc toga trắng rất rộng dài đến giữa bắp chân, ngài đứng trước một bục đọc sách bằng kem sô-cô-la. Phía sau người gác có cánh trải ra một khung cảnh hấp dẫn như thư viện thành phố ở những đô thị lớn. Ở đó có những cuốn sách bìa pha lê, trang bằng thủy tinh nhưng mềm như nước hoặc một thứ gel nào đó. Sách đủ mọi kích thước tự mở ra rồi khép lại tùy theo ánh nhìn. Phía trên là những chiếc quạt lơ lửng, cánh quạt bằng bông tuyết thỉnh thoảng phóng ra những cầu vồng tí hon.
— Sao cơ?... Chết đã qua cửa rồi mà còn phải qua mật khẩu nữa sao? Henri đáp, tỉnh táo trong khoảnh khắc ấy hơn suốt cả đời mình. Vừa nói, ông vừa véo ngón tay để kiểm tra xem mình có thật sự chết hay chưa. Véo mà không đau khiến ông khoái chí vô cùng.
— Nào, nhanh lên! Ta đâu chỉ có mỗi việc này! Đón những linh hồn lạc đường đeo bàn tính quanh cổ! Trời đất, ông trông ra cái gì thế kia! thiên thần nói, vừa uể oải tra cứu nhiều phiên bản mâu thuẫn nhau của vài cuốn thánh thư được đánh giá rất cao.
Một dải cầu vồng mảnh khẽ lướt qua đôi cánh hoàn hảo của ngài. Dường như hối tiếc vì phút hiếm hoi cộc cằn, vị thiên sứ cố nói rõ ràng hơn, dịu dàng hơn. Một kiểu lịch thiệp đầy cung kính.
— Thưa quý ông vô cùng đáng kính, chúng tôi có chút vinh dự nhỏ nhoi được tự giới thiệu. Hiện tại, đại danh của chúng tôi là Vỏ Khoai Tây, thiên thần cất giọng trầm rỗng, cuối cùng cũng lấy được một ngữ điệu xứng đáng.
— Cái tên ngu ngốc thật! Henri mạnh dạn đáp.
— Chúng tôi đồng ý với ông. Nhưng chẳng làm gì được. Ở đây chúng tôi tái chế tất cả! Đồ vật, ngôn ngữ, tên tuổi, thậm chí cả tật nói ngọng. Chúng tôi phải trả giá cho sự phung phí của loài người và các trí tuệ khác. Nhưng tôi chẳng lo. Hội Thiên thần cho phép chúng tôi đổi danh tính bất cứ lúc nào.
— Tuyệt vời! Tôi cũng mê khoác lên mình những phong cách mới. Nhưng nếu ngài đổi tên, làm sao biết một thiên thần khác chưa chọn đúng cái nhãn ấy?
— Nếu chuyện đó xảy ra, mũi chúng tôi sẽ ngứa; nhờ hiện tượng ấy cảnh báo, chúng tôi lập tức đổi tên. Chỉ vậy thôi! Tôi hỏi lại: ông có mật khẩu không?
— Ngài có gợi ý gì không?... Một chút lịch sử chẳng hạn? người đàn ông gan dạ hỏi lại.
— Nếu chúng tôi tiết lộ bất cứ điều gì về mật khẩu, trực giác và khả năng suy luận của ông sẽ sắc bén hơn. Biết đâu chúng tôi lại bị gõ vào những ngón tay cao quý của mình, Vỏ Khoai Tây đáp, vừa khẽ thổi về phía một kệ sách.
Một cuốn sách mỏng quý giá lập tức lơ lửng, uốn những đường zíc zắc mềm mại đến chỗ Vỏ Khoai Tây; ngài chỉ khẽ chạm là sách mở đúng trang cần tìm.
— Nhưng chúng tôi phải kiểm tra vài chuyện...
Rồi thiên thần bắt đầu đọc...
— Mật khẩu được Hội Tổng lãnh Thiên thần nghĩ ra và biểu quyết sau vụ Patouchalapomme nổi tiếng: một thiên thần mộng du, trong một lần lang thang vô thức, đã lạc xuống địa ngục. May thay, vẫn trong trạng thái ngủ say, ngài ấy tìm lại đường và quay về. Biện pháp bảo vệ này còn nhằm ngăn những kẻ khôn lỏi không được chào đón như ông, những kẻ có thể dùng mưu trí để lẻn vào chốn yên bình của chúng tôi. Nhưng nếu ông thuộc loại đó, tên ông sẽ được ghi ở cuối cuốn sách nhỏ này...
Rồi ngài khẽ chạm lên bìa để chuyển đến mục sổ bộ. Trang giấy trắng trơn. Không có gì cả.
Vỏ Khoai Tây xanh mặt vì lúng túng.
— Trống không! Không có tên nào! Không phải tên ông, cũng chẳng có bí danh nào của ông! Không một ai! Việc ông đứng trước mặt chúng tôi là hoàn toàn bất thường.
Vỏ Khoai Tây suy nghĩ căng thẳng.
— Hay ông có chút ý định không lương thiện nào nhằm lừa chúng tôi? Ông đang đứng đây, không có tên trong danh sách những kẻ ranh ma, mà lại không biết câu trả lời.
— Nếu ngài khó tìm tên tôi trong mấy cuốn sách biết bay đến thế, chắc là vì tôi từng bị cha Tourabalais nguyền rủa? Hoặc cũng có thể đàn chim bay đã làm linh hồn tôi chệch hướng. Nói tôi nghe... những người đến đây làm sao biết được câu trả lời? Henri chen vào, không hề có ẩn ý hay mưu mẹo.
Người gác chuyển sang xanh lét vì bối rối. Ngài không thể đỏ mặt, bởi bất kể cảm xúc nào, ở thiên thần chính màu xanh mới phản bội tâm tình. Thở thật nhẹ, Vỏ Khoai Tây suy tính cách tìm ra kẽ hở trong một trò gian trá có thể xảy ra. « Ta có nên tiết lộ cho hắn rằng “Hou doudla dildli” chính là mật khẩu không? » thiên thần nghĩ, ru những nơ-ron thiên giới bằng chiếc chìa khóa trẻ con ấy.
— Chuyện này có nguy cơ chán chết, nhưng tôi vẫn muốn kéo dài cõi vĩnh hằng ở đây. Ngài có thể giúp tôi khỏi bị quay nguyên con làm đồ ăn cho quỷ không? Henri lầm bầm để phá tan sự im lặng đang làm bầu không khí thiên giới lạnh đi.
Thiên thần bật cười.
Henri nhận ra thiên thần chẳng bao giờ nhìn vào mắt ông mà cứ chăm chăm nhìn trán mỗi khi ông nói.
— Tôi còn mắt chứ? Henri kêu lên, hai bàn tay bồn chồn sờ khắp hốc mắt để kiểm tra.
— Ha! Ha! Ha! Hi! Hi! thiên thần cười ngặt nghẽo.
Đó là lần cười thứ hai của thiên thần, ngài vẫn cảnh giác và thậm chí có phần căng cứng. Ngài tiếp tục nhìn chằm chằm vào trán nhà điêu khắc tài tử. Ngài không được cười nữa, bởi nếu một seraphim, một tổng lãnh thiên thần hay bất kỳ người gác nào đang trực cười ba lần, một cuộc biến hóa đáng kinh ngạc sẽ xảy ra: vị ấy biến thành hoa sen và phải ngồi thiền hàng giờ bất tận về tính nghiêm túc của công việc nhỏ bé mình đang làm. Vì vậy ngài buộc phải ghi nhớ hai lần cười trước.
— Nhưng...! Trán tôi có gì vậy?... Khi tôi nói chuyện với ai, tôi thích người ta nhìn thẳng vào mắt tôi!... Henri la lớn, rõ ràng chẳng có chút tế nhị nào.
Phản ứng gần như trẻ con và đầy cảm xúc của Toutrec khiến thiên thần ngứa ngáy muốn cười, nhưng ngài phải cấm mình bật ra lần thứ ba... Bị lung lay trong nhiệm vụ nhưng chưa đến mức thất thủ, Vỏ Khoai Tây lập tức lấy lại bình tĩnh.
— Đừng lo, thưa ông, mọi cơ quan của ông vẫn còn nguyên. Khi một linh hồn nói với chúng tôi, dù là linh hồn trong sạch nhất, chúng tôi vẫn luôn kiểm tra tính toàn vẹn bằng cách soi kỹ trán họ.
— Con mắt thứ ba? Tôi hiểu rồi... Henri xen vào.
— Chính xác! Chừng nào ông chưa chính thức cư trú ở thiên đường... con mắt thứ ba ấy vẫn hiện rõ. Tóm lại! Chúng tôi quan sát kỹ đồng tử của nó. Nếu đồng tử giãn ra, đó là bằng chứng người đối diện đang nói dối. Nếu co lại, người ấy cũng đang lừa chúng tôi, thiên thần giải thích bằng giọng châm biếm.
— Vô lý! Vậy làm sao các ngài phân biệt thật với giả?
— Chúng tôi nhận ra sự thật nhờ nhịp chớp đều đặn của mí mắt thứ ba ấy.
— Còn nếu tôi, Henri Toutrec, nói rằng tôi không chớp mắt và còn đeo kính áp tròng cho con mắt thứ ba thì sao!
— Ông hoàn toàn không chớp. Tuy nhiên, đồng tử của ông giãn ra khi ông nói từ « chớp » rồi lập tức co lại khi ông nói « kính áp tròng ». Hơn nữa, ông đang dùng một bí danh.
Henri, đầy nghi hoặc và muốn chắc mình không nghe lầm, sờ khắp đầu để tìm một cái tai thứ ba giả định.
Bối rối. Bỗng nhiên câm bặt.
— Tạm quên mật khẩu đi, ông Toutrec. Tên thật của ông là gì? À... ý tôi là những danh tính kép, thậm chí đa danh tính của ông, thiên thần gặng hỏi, tiếp tục cuộc thẩm vấn trong lúc vỗ cánh để xua những luồng nóng Henri gây ra. Những chiếc quạt bông tuyết không còn đủ nữa.
— Tôi quên rồi! Henri ngân nga như đang chuẩn bị bày một trò nghịch.
— À! Ông chỉ đang giả vờ quên, vì đồng tử của ông đã...
Vỏ Khoai Tây chưa kịp nói hết.
— Muốn biết tên thật của tôi, ngài chỉ cần thổi vào mấy cuốn sách kia. Chúng sẽ trả lời, Henri bật lại.
— Tên của ông! thiên thần quát, một cánh tay chỉ thẳng về phía địa ngục.
Cử chỉ đầy quyền uy ấy khiến Henri mang vẻ mặt của một đứa trẻ vừa tè ra quần. Sợ chọc giận ngài thêm, ông nhanh chóng và kín đáo kiểm tra xem mình có thật sự tiểu tiện hay không. Rồi ông khai tên và họ.
— Nom de Plume, thị trưởng Joujou City đáp.
— Gì cơ? thiên thần hỏi lại.
— Nom de Plume! Tên tôi xưa nay là Nom, còn họ luôn là de Plume. Ít nhất là cho đến khi tôi đổi tên. Trên Trái Đất, « nom de plume » cũng có nghĩa là « bút danh » — nghe đâu có tệ!
Rõ ràng thiên thần đang cố nhịn cười, vì ngài tuyệt đối không được cười.
— Ngài thấy buồn cười à? Nếu tôi bị đặt tên là Vỏ Khoai Tây, tôi đã chẳng cười to đến thế. Và... và... tôi sẽ thấy không thoải mái trong chính cái vỏ khoai tây của mình. Đấy! Với lại... xin ngài, một nguyện vọng cuối trước khi tôi bắt đầu ngửi thấy mùi khét: hãy gọi tôi là Henri, vì tôi chết với cái tên ấy.
— Xin thứ lỗi, ông Nom de Plume cùng các bí danh khác. Chúng tôi chỉ vừa xả bớt ấm ức. Đồng nghiệp và tôi vốn chế giễu tên của nhau suốt. Thấy tên ông buồn cười là chuyện tự nhiên, một cám dỗ không thể cưỡng lại. Từ giờ chúng tôi phải cố không cười vỡ bụng thêm nữa. Vì một điều luật thiên giới ghi rõ: « Mọi thiên thần phụ trách tiếp đón tuyệt đối không được cười quá hai lần trong khi đang trực. »
— Tại sao? Cười tốt cho sức khỏe mà! Còn cho cả sự thánh thiện nữa chứ?... Henri xen vào, đã nắm rất rõ điểm yếu của đối phương.
Có một khoảng dừng ngắn. Như thể hai bên muốn quan sát nhau kỹ hơn.
— Thật ra chúng tôi hoàn toàn không biết lý do khiến các thiên thần công chức soạn ra bộ quy tắc đạo đức ấy. Chúng tôi thừa nhận nó ít nhất cũng rất kỳ quặc, và thật ngu ngốc, chúng tôi vừa tiết lộ nó cho ông.
— Trên Trái Đất cũng thế. Quan liêu biết bao!
— Đã thú thì thú cho trót, ông Henri Nom de Plume Toutrec: trong khi thi hành nhiệm vụ, chúng tôi chưa từng phải co cơ gò má. Thật ra chúng tôi chỉ là ca trực mới. Chúng tôi phải vội vàng vỗ cánh đến thay vào phút chót cho vị tổng lãnh thiên thần trực ban, người đã được đặc cách nghỉ để xét nghiệm dịch thiên thần. Được rồi! Trong báo cáo tôi cũng sẽ ghi rằng trò đùa vặt quanh cái tên « Nom de Plume » khiến lưỡi gà của tôi hơi ngứa. Nhưng tôi chưa cười lần thứ ba.
Vỏ Khoai Tây lấy lại bình tĩnh và trở nên nghiêm túc, gần như khắc khổ. Vẻ mặt như một diễn viên bi kịch trong vai rùng rợn. Ngài cố nhớ ra điều gì đó.
— Chúng tôi quên một chi tiết nhỏ. Trước khi gửi ông xuống địa ngục, chúng tôi phải kiểm tra hành trình đời ông. Chúng tôi có nghĩa vụ cho ông kể lại cuộc đời mình, hơi giống điếu thuốc cuối cùng dành cho tử tù. Cứ xem như ông đang gặp nhà tâm lý học lần cuối.
Henri bình luận...
— Trên Trái Đất, khi người ta gặp nhà tâm lý học cho buổi cuối cùng, thường có hai lý do. Hoặc túi bạn cạn sạch, hoặc giữa hai cuộc hẹn nhà tâm lý đã gia nhập một giáo phái. Giờ tôi kể đời mình cho ngài, không cần trút hết lòng mà cũng chẳng phải trả cho ngài một xu. Tôi phải nằm ở đâu?
— Bớt trò hề lại. Chúng tôi từ chối cười. Phù...! Nhất là vì chúng tôi biết rõ vi phạm quy định ấy sẽ dẫn đến hậu quả gì. Ông còn chờ gì mà chưa bắt đầu, ông de Plume? thiên thần nện từng chữ.
(Vì cảm nhận thời gian của độc giả và người kể chuyện khác với cảm nhận của thiên thần cùng các cư dân khác của cõi vĩnh hằng, bản tóm tắt sau đây là điều không thể thiếu.)
Vậy là Henri sinh vào ngày hai mươi chín tháng Hai. Chuyện thường. Cha mẹ nghiện rượu của cậu đều mắc bệnh Alzheimer. Lại một chuyện thường. Nam tước và nữ nam tước de Plume bỏ quên cậu trong một trại trẻ mồ côi cũ kỹ sau khi chính họ bị từ chối đơn xin nhận con nuôi. Khi ấy Henri bốn tuổi, và đó là sinh nhật đầu tiên của cậu...
Suốt nhiều năm, ban quản lý cô nhi viện cố tìm cho cậu một gia đình nhận nuôi. Dù mắc chứng nhút nhát bệnh lý, Henri lại dùng những trò hề cực kỳ hiệu quả để tránh bị chọn. Trước mặt các cha mẹ tiềm năng, cậu gọi giám đốc là « ba », sau khi đã uống trước một liều thuốc nhuận tràng hữu hiệu đánh cắp từ phòng thuốc của cơ sở. Khéo léo, cậu thành công trong việc khiến mọi người quên mình thêm một thời gian... Riêng cậu thì không quên Marilyn. Một ngày nọ, khi người ta chụp ảnh tất cả trẻ trong cô nhi viện để làm cho hồ sơ xin vay thêm phần thuyết phục, cuối cùng Henri cũng bị phát hiện. Người ta thấy thật kỳ quặc khi một chàng trai hai mươi tuổi vẫn mặc tã. Thật ra cậu chỉ cố ngụy trang giữa lũ trẻ mồ côi nhỏ tuổi. Đêm ấy, một tấm ảnh Marilyn giấu dưới gối đã thấm hết những lời than vãn của cậu...
Cảm thấy bị ruồng bỏ, tay xách bọc đồ như Charlot, tiền dành dụm nhét trong túi, cậu bỏ trốn khỏi nơi ấy.
Sau nhiều ngày đi bộ, cậu đến trước một cồn cát khổng lồ. Ở đó, một ông lão đang vui vẻ dùng chiếc xẻng nhỏ xây những lâu đài cát tuyệt đẹp. Bằng con dao bỏ túi, Henri gọt từ một cành cây khô cho ông một chiếc máy bắn đá đồ chơi nhỏ. Họ lập tức trở nên thân thiết.
Ông lão, một tỷ phú không có người thừa kế, dựng cả những thành phố trên gò cát lớn! Ông xin Henri làm món đồ chơi thứ hai, rồi món thứ ba.
Khi người bạn già qua đời, Henri thừa kế cổ phần, các khoản đầu tư, bất động sản và trên hết là chiếc xẻng của ông lão. Sau đó cậu lập một nhà máy đồ chơi.
Bạn đã biết phần còn lại...
Kết thúc câu chuyện đời mình, Henri dứt khoát quay lưng lại thiên thần và nói:
— Địa ngục ở hướng nào? Trái? Phải? Xuống dưới?... Tôi còn chẳng thấy bóng dáng một cây chĩa ba.