فصل هجدهم — فرجام
باران دیگر با خشونت نمی‌بارید، اما هنوز در ناودان‌ها، برگ‌های پایین پارک و شکاف‌های پیاده‌رو نفس می‌کشید. خیابان صلحِ پرافتخار، که تا استخوان شسته شده بود، دیگر شبیه خیابان نبود. بیشتر به زخمی سیاه و طولانی می‌مانست که بازتاب لرزان چراغ‌های خیابان آن را بخیه زده باشند.
دامین در خانه‌ای نشسته بود که از ارواحش خالی شده بود. چمدان باز پایش بود. هفت‌تیر بی‌فایده هنوز در حوله پیچیده بود. همه‌چیز دوباره دیده شده بود. همه‌چیز مانند خاکی بیمار زیرورو شده بود. نیِل، میلن، لیزیان، مارلین، بیشون، برویِت‌ها، قدم‌ها در راه‌پله، صداهای طبقهٔ سوم، سال‌های ازدست‌رفته: به همان شمار، چهره‌ها و تب‌ها و پاره‌هایی بودند که خیال می‌کرد سرانجام جلوی خودش گذاشته است.
بد نفس می‌کشید، اما نفس می‌کشید.
حالا همین را پیروزی می‌نامید.
تندبادی پنجره‌ای را که درست بسته نشده بود بالا زد. کاغذها روی میز لرزیدند. روزنامهٔ صبح که بنا بر عادت بی‌نامِ محله از زیر در به داخل لغزانده شده بود، ناگهان مانند دهانی که بیش از حد طولانی بسته مانده باشد باز شد. صفحهٔ اول بلند شد و سپس افتاد، پیشِ چشم‌هایش.
دامین د. به‌عنوان رانندهٔ خاطیِ مظنون در مرگ یک بی‌خانمان در شب باران شناسایی شد
مردی بی‌خانمان که در خیابانی کوچک و مسکونی در محلهٔ سنتر-سود مرده پیدا شده بود، گویا شامگاه سه‌شنبه و هنگام بارش شدید، خودرویی به او زده بود. بر پایهٔ نخستین یافته‌های تحقیق، راننده ظاهراً بدون کمک به قربانی به راه خود ادامه داده بود.
آثار رنگ، شهادت یک رانندهٔ تاکسی و برخی گواهی‌های جمع‌آوری‌شده در محله، ظاهراً بازرسان را به فوردی رسانده بود که متعلق به دامین د.، ساکن سابق همان منطقه، بود. هنگام چاپ روزنامه هنوز هیچ اتهام رسمی مطرح نشده بود. پلیس بااین‌حال اعلام کرده بود رانندهٔ مظنون را شناسایی کرده و می‌خواهد بی‌درنگ از او بازجویی کند تا شرایط دقیق حادثه روشن شود.
قربانی، مردی حدود پنجاه‌ساله، تا زمان چاپ هنوز رسماً شناسایی نشده بود. مقام‌ها اما گمان می‌کردند او همان بی‌خانمانی باشد که کاسب‌های محل می‌شناختند و اغلب نزدیک پارک کنار خیابان صلح پرافتخار دیده می‌شد.
دامین تیتر را یک‌بار خواند. سپس بار دوم. بار سوم، واژه‌ها دیگر واژه نبودند؛ به قطعات فلزیِ گداخته‌ای بدل شدند که کسی آهسته زیر پوستش فرو می‌کرد.
شب باران.
فورد.
صدای گنگِ برخورد.
آن سایه‌ای که نخواسته بود ببیند.
دستی جلوی دهانش برد. چیزی بیرون نیامد. نه فریاد، نه دعا، نه دشنام. فقط بازدمی کوتاه، تقریباً شرمسار؛ نفس مردی که حقیقت بدون دویدن به او رسیده بود.
— نه… زمزمه کرد. نه. این نه.
اما حافظه، که تمام شب برایش تئاتر، دادگاه، محراب و گور دسته‌جمعی شده بود، این‌بار سرپیچی کرد. دیگر حاضر نبود درد را در قالب زیبایی‌شناسی بپذیرد. خشکیِ خشن واقعیت را به او تحمیل کرد.
با خودرو دنده‌عقب رفته بود.
به کسی زده بود.
ادامه داده بود.
باران روی شیشهٔ جلو را دوباره دید، برف‌پاک‌کن‌های از توان افتاده، چراغ‌های غرق‌شده، خیابانی که به تونلی از آب سیاه بدل شده بود. چهرهٔ خودش را در آینهٔ عقب به یاد آورد؛ آینه‌ای که آن شب نگاهش نکرده بود. سایه را دید. یا دقیق‌تر، غیبت عمدیِ سایه را. چون آن را دیده بود. نه آن‌قدر که بداند. اما آن‌قدر که دیگر نتواند بگوید هیچ نمی‌دانست.
— یک انسان را شیئی بی‌جان پنداشتم.
این جمله، با آن سادگی‌اش، بیش از همهٔ خطابه‌های قدیمی‌اش حالش را به هم زد. تمام زندگی‌اش زن‌ها را به الهه‌های الهام بدل کرده بود، همسایه‌ها را به ظهورهایی شبح‌وار، سکوت‌ها را به پیام و جواب رد را به سرنوشت. و حالا، در واقعی‌ترین لحظهٔ زندگی‌اش، برعکس کرده بود: یک انسان را به چیز بدل کرده بود.
فکر می‌کرد برای بیرون‌کشیدن نیِل از خودش به اینجا آمده؛ برای ریشه‌کن‌کردنش، بیرون‌راندنش از حافظه مثل تب، مثل چشم‌پوشی از توهمی که زیادی خطرناک شده. اما هرچه بیشتر می‌کوشید پاکش کند، او با دقتی بی‌رحمانه‌تر دوباره شکل می‌گرفت.
نیِل دیگر فقط یک زن نبود. تبدیل شده بود به اتاق مخفی روحش. یک صدا، عطری، قامت زنی در راه‌پله، نفسی بالای سرش، و تمام وجودش واژگون می‌شد. او نیِل را با عشقی ناممکن، نامتناسب و از فرط تنهایی تقریباً هیولاوار دوست داشته بود. عشقی که نتوانسته بود جسم شود، نتوانسته بود در واقعیت جا بگیرد و چون زیسته نشده بود، به دینی درونی تبدیل شده بود.
حتی پیش از آن‌که واقعاً بشناسدش دوستش داشت. همین محکومش می‌کرد. ظهور را پیش از شخص، نشانه را پیش از چهره، رؤیا را پیش از زن دوست داشت. قدم‌هایش روی سقف، سکوت خانه‌اش، موسیقی بیرون‌آمده از پنجره‌هایش و عطرهایی را دوست داشت که پیش از خودِ نیِل از پله‌ها پایین می‌آمدند. آنچه را می‌داد بی‌آنکه بداند، دوست داشت. چیزی را دوست داشت که هرگز وعده نداده بود.
بااین‌همه، حتی با فهمیدن این موضوع، نمی‌توانست نیِل را به یک توهم تقلیل دهد. نیِل وجود داشت. بالای سرش نفس کشیده بود، در حیاط راه رفته، حرف زده، خندیده، رنج کشیده و زندگی کرده بود. مسئولِ آن کلیسای جامعِ بیمار نبود که دامین دور نامش ساخته بود. اما همان نام در ذهن او جای همه‌چیز را گرفته بود: زیبایی، تقصیر، انتظار، فقدان و آمرزش ناممکن.
مثل مردان گمشده دوستش داشت؛ نه برای خوشبختی، بلکه برای نام‌دادن به مغاک خودش. علیه خودش، علیه میلن، علیه مارلین، علیه زندگی عادی و علیه زمان دوستش داشت. آن‌قدر دوستش داشت تا زن واقعی را با موجود رؤیایی‌ای که در شب‌هایش تراشیده بود یکی بگیرد.
او را علیه مرگ هم دوست داشت. شاید همین وحشتناک‌تر بود. نیِل در تمام این سال‌ها مدرک خیالی این بود که هنوز کاملاً تمام نشده است. تا وقتی می‌توانست از او رنج بکشد، چهره‌اش را احضار کند، این زخم را با دقت کشیشی که شمعی را دوباره روشن می‌کند باز کند، خودش را زنده می‌پنداشت. عشقش فقط شور نبود. آخرین دستگاه بقایش بود.
و حالا، در پایان این گذر، فهمید که هرگز واقعاً نخواسته بود نیِل را فراموش کند. می‌خواست از رنجِ دوست‌داشتنش رها شود. تفاوتی هولناک. چون خودِ عشق هنوز دست‌نخورده، زیر آوار دفن شده و مثل اخگری که نمی‌خواهد بمیرد باقی بود.
روزنامه میان دست‌هایش می‌لرزید. بی‌خانمان، باران، خودرو، ضربه، نام رانندهٔ مظنون: همه به جهان واقعی تعلق داشتند. اما نیِل به سرزمینی بزرگ‌تر و بی‌رحم‌تر تعلق داشت، همان‌جا که دامین همیشه زندگی کرده بود. او جرمِ بی‌قربانیِ ظاهری‌اش بود، معجزهٔ بی‌نجاتش، آسمان خصوصی و جهنم شخصی‌اش.
بلند شد. پاهایش می‌لرزیدند. خواست به سوی در، خیابان، پلیس، هر شکل ممکنِ پیامد برود. اما خانه دورش شروع به چرخیدن کرد. دیوارها، آن همدستان خاموش خاطرات، پژواک چندپارگی‌های خودش را به او برگرداندند.
دامین آن وسوسهٔ قدیمی را به یاد آورد، شاید حتی قدیمی‌تر از نیِل: وسوسهٔ بالاتر بردنِ خود از خودش، درآوردنِ خود به هیئتِ نشانه‌ای آسمانی، برگزیده‌ای خاص و قربانی‌ای مقدس. در شب‌هایی که از غرور و دود متورم شده بود رؤیا دیده بود بیش از یک انسان باشد. نه صرفاً هنرمندی شکست‌خورده. نه شوهری گریزان. نه پدری دست‌وپاچلفتی. نه رؤیابینی کوچک و زخمی. نه. چیزی بزرگ‌تر، خطرناک‌تر، مضحک‌تر.
— کاریزمای یک مسیح، حتی اگر گمنام باشد، مسحورت می‌کند؟ روزی از غیبت نیِل پرسیده بود.
این جمله با دقتی نفرت‌انگیز برگشت. فکرش کرده بود، نوشته یا نقاشی‌اش کرده بود، فرقی نداشت. مال خودش بود. این نام‌های مضحک هم مال او بودند: Petrus Romanus، Kristos Anonymus، پیامبر قلابی یا دجالِ اتاقی. در سرگشتگی‌هایش از خودش پرسیده بود آیا باید کسی را نجات دهد، خدا را سرنگون کند، آسمان را مجازات کند، نمادها را بارور سازد، جهان را با رنگ‌های کفرآمیز دوباره نقاشی کند.
دیوارنگاره را به یاد آورد. پاشش‌های قرمز. اتاقی که بوی رنگ خفه‌اش کرده بود. مارلینِ تبدیل‌شده به مریم مجدلیه و نیمرخ خودش با تاجی از جنون. آن جمله‌ای را به یاد آورد که از آنچه می‌خواست درست‌تر بود: «اعتراف می‌کنم گرایشی آگاهانه به ازهم‌گسیختگی ذهنی دارم.» نه تشخیصی علمی، بلکه فراخوانی وقیح از دلِ دوپارگی؛ میل بیمارگونه به فرو رفتن آن‌قدر دور در جنون که ادراک خود از جهان را عوض کند ــ و از سر غرور، خودِ جهان را هم.
هیچ‌کس دیوانه‌ها را باور نمی‌کند. همین مجذوبش کرده بود. در این انکار عمومی آزادی شرم‌آوری پیدا کرده بود. چون هیچ‌کس جدی‌اش نمی‌گرفت، می‌توانست هرچیز را تصور کند. چون هیچ‌کس دنبالش نمی‌آمد، می‌توانست خیال کند آسمان پیشاپیش او گام برمی‌دارد. چون هیچ‌کس آن‌طور که مطالبه می‌کرد دوستش نداشت، می‌توانست خودش را شهید عشق اعلام کند.
اما بی‌خانمان نماد نبود.
مردی مرده بود.
هیچ دادگاه درونی، هیچ دفاعیهٔ دلقکانه و هیچ محکمهٔ آسمانی نمی‌توانست تبرئه‌اش کند. بااین‌حال، از سر عادت قدیمی، وسوسه شد دادگاه خیالی را احضار کند.
— عالیجناب! خانم‌ها و آقایان هیئت منصفه! موکلم را دقیق نگاه کنید. واقعاً شبیه مجرم است؟ موهایش، ریشش، چشم‌های سوخته، پوست زردشده از دود، قیافهٔ پیامبری از مدافتاده… همهٔ این‌ها از همین حالا به نفع عدم مسئولیتش شهادت نمی‌دهند؟
خودش حرف خودش را با خنده‌ای خشک برید. خنده نپایید؛ انگار تیغی بر گلویش کشیده باشند.
— نه. این بار نه.
هیچ دفاعیه‌ای در کار نبود. نه Kristos Anonymus. نه Petrus Romanus. نه دجالِ خسته، نه مسیحِ خواجه، نه ژیگولوی نامحسوسِ انجیل، نه پادشاه مفلوک، نه دلقکِ درباری نجات‌یافته به دست عشق فقرا. همهٔ این شخصیت‌ها، این لباس‌های مبدلِ نفس، این زره‌های مذهبی، با صدای خیس مقوایی کهنه دورش فرو می‌ریختند.
فقط دامین بود.
دامینی که زیر باران گریه کرده بود.
دامینی که پشت سرش را نگاه نکرده بود.
دامینی که شاید برای نجات روح خودش، روح دیگری را گرفته بود.
آن‌وقت دوپارگی‌ای که زمانی جست‌وجو کرده، تحریک کرده و تقریباً خواستگاری کرده بود، دیگر دروازه‌ای به عظمت به نظر نرسید، بلکه شکافی معمولی بود که آدمی از میان آن از مسئولیتِ کردار خویش می‌گریزد. آسانی نفرت‌انگیزِ دو نفر خواندن خود را فهمید: یکی که می‌زند، یکی که نمی‌داند؛ یکی که دوست دارد، یکی که ویران می‌کند؛ یکی که رؤیا می‌بیند، یکی که می‌کشد؛ یکی که خود را مسیح می‌پندارد، یکی که پیکری را در خیابان رها می‌کند.
دیگر این آسانی را نمی‌خواست.
روزنامه از دستش لغزید. روی صفحهٔ باز، تیتر هنوز خوانا بود؛ عظیم، تقریباً زنده. باران که دوباره با رگبار به پنجره می‌خورد، انگار می‌خواست جوهر را بشوید. نمی‌توانست.
دامین چمباتمه زد، روزنامه را برداشت و با کندی آیینی روی میز گذاشت. به سوی چمدان رفت. هفت‌تیر همان‌جا بود، حیوانی کوچک و سرد، هنوز در حوله پیچیده. مدت زیادی نگاهش کرد. راه‌حل قدیمی. سیاه‌چاله‌ای قابل حمل. خروج آسانی که لباس تراژدی پوشیده بود.
— اگر حالا بمیرم، باز هم نوعی رؤیاپردازی است، گفت.
بی‌آنکه دیگر به هفت‌تیر دست بزند، چمدان را بست.
خستگی عظیمی روی شانه‌هایش افتاد، اما این‌بار هیچ چیز شاعرانه‌ای نداشت. خستگی شاعر زخمی یا عاشق ناممکن نبود. خستگی عریان انسانی بود که باید پاسخ می‌داد. به پلیس. به زندگان. به مردگان. و بیش از همه به خودش، همان شاهد بی‌گذشتی که همیشه توانسته بود با تصویرها حواسش را پرت کند.
کتش را برداشت. انگشتانش در جیب داخلی به عکس قدیمی نیِل خوردند. آن را بیرون آورد و بی‌تب نگاه کرد. چهره‌ای که سال‌ها وسواسش شده بود ناگهان متعلق به دینی دیگر به نظر رسید، به فرقه‌ای درونی که تازه اصول جزمی‌اش را انکار کرده بود.
او مسئول نبود.
او نجاتش نداده بود.
او باعث تباهی‌اش نشده بود.
او زندگی کرده بود.
همین کافی بود.
— چه چیزی از تو مانده؟ از عکس پرسید.
هیچ‌چیز جواب نداد. و این سکوت، برای نخستین بار، بی‌رحمانه نبود.
دلش می‌خواست از او عذر بخواهد. نه چون دوستش داشته بود ــ دوست‌داشتن، حتی بد، همیشه جرم نیست ــ بلکه چون او را در هذیان خودش زندانی کرده بود. از او معبد، زخم، مدرک و حکم ساخته بود. تقریباً هیچ‌وقت اجازه نداده بود فقط یک زن باشد، با روزهای معمولی، بی‌تفاوتی‌ها، ضعف‌ها و میل‌هایی که او از آن‌ها خبر نداشت.
— بیش از حد تو را رؤیا کرده‌ام، زمزمه کرد.
این جمله از همهٔ جمله‌های دیگر واقعی‌تر به نظرش رسید. نیِل را بیش از حد دوست نداشته بود؛ بیش از حد او را رؤیا کرده بود. و در این سرریزِ رؤیا، اندازهٔ واقعیت را گم کرده بود. عشق را با پرستش، انتظار را با وفاداری، رنج را با ژرفا اشتباه گرفته بود. خیال کرده بود شدت، حق می‌آورد. هیچ حقی نمی‌آورد.
عکس را روی روزنامه، پایین تیتر، گذاشت. عشقِ دیرینه و جنایتِ تازه کنار هم نشستند، بی‌آنکه یکدیگر را بفهمند.
بعد به سوی راه‌پله رفت.
هر قدم دشوار بود. راهرو جلویش کش می‌آمد. نرده در نیمه‌تاریکی موج می‌زد. بالای پله‌ها ایستاد. پله‌های چوبیِ فرسوده پیش رویش به پایین می‌رفتند؛ تاریک و باریک و تقریباً روان چون مایع.
دستش را روی نرده گذاشت.
— می‌روم، گفت.
با چه کسی حرف می‌زد؟ با آن بی‌خانمان؟ با نیِل؟ با کودکی که زمانی خودش بود؟ با مسیح گمنامی که سرانجام مرخصش می‌کرد؟ نمی‌دانست.
تهوعی شدید تا گلویش بالا آمد. پاگرد کج شد. دیوارها نزدیک شدند. نخستین پله جلوی چشمش ناپدید شد.
دامین خواست خودش را نگه دارد. نفهمید یکی از بند کفش‌هایش باز شده است.
وقتی خواست پا جلو بگذارد، بند آویزان زیر کفش دیگرش گیر کرد. حرکتش ناگهان متوقف شد. پایش تکیه‌گاه را از دست داد.
افتاد.
شانه‌اش به دیوار خورد. دستش خلأ را چنگ زد. سرش به یک پله و بعد به پله‌ای دیگر کوبیده شد و سرانجام جمجمه‌اش با صدایی خفه بر پایِ پلکان متلاشی شد.
بعد از آن، هیچ.
بیرون، آسمان دوباره شروع به باریدن کرد.
--------------- پایان ---------------